ยุคก่อตั้งและการพึ่งพาตนเอง (พ.ศ. 2442 - 2452)
โรงเรียนผดุงราษฎร์ก่อตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2442 โดย ศาสนาจารย์ บุญต๋วน บุญอิต ร่วมกับมิชชันนารีอเมริกันเพรสไบทีเรียน (เช่น นายแพทย์ วอลเตอร์ บี. ทอย) เริ่มแรกเป็นโรงเรียนชายล้วน ใช้กระท่อมไม้ไผ่บริเวณไปรษณีย์ปัจจุบันเป็นที่เรียน มีนักเรียน 40 คน ต่อมาได้รับการบริจาคเงิน 4,000 บาท จากข้าหลวงใหญ่ ท่านเจ้าคุณศรีสุริยวรานุวัตร์ (เชย) เพื่อสร้างอาคารเรียนหลังแรกที่วัดคลองมะดัน โรงเรียนแห่งนี้ถือเป็นต้นแบบการศึกษาที่ "พึ่งพาตนเองได้แห่งแรกในไทย" โดยอาศัยรายได้จากการบริหารจัดการฝูงวัว 40 ตัวที่ได้รับบริจาคมาใช้เป็นทุนหมุนเวียน
ยุคแยกสถาบันและย้ายที่ตั้ง (พ.ศ. 2453 - 2476)
เมื่อจำนวนนักเรียนเพิ่มขึ้น ในปี พ.ศ. 2453 จึงได้แยกนักเรียนหญิงไปตั้งเป็น "โรงเรียนผดุงนารี" และย้ายโรงเรียนชายไปที่วัดวิหารทอง ในปี พ.ศ. 2468 โรงเรียนได้แต่งตั้ง อาจารย์ศรัณย์ ชัยรัตน์ เป็นครูใหญ่คนไทยคนแรก ต่อมาในปี พ.ศ. 2469 ทางราชการขอคืนพื้นที่เพื่อรับเสด็จรัชกาลที่ 7 โรงเรียนจึงได้ย้ายมาตั้งถาวร ณ บริเวณถนนธรรมบูชา ซึ่งเป็นที่ตั้งในปัจจุบัน
ยุคสภาคริสตจักรและการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน (พ.ศ. 2477 - 2558)
ในปี พ.ศ. 2477 คณะมิชชันนารีได้มอบอำนาจให้ สภาคริสตจักรในประเทศไทย เข้ามาบริหารจัดการ และมีมติให้ยุบรวมโรงเรียนชาย-หญิงเป็นสหศึกษาในชื่อ "โรงเรียนผดุงราษฎร์" ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 คณะครูชาวไทยนำโดย คุณครูเจตนี และแม่กิมฮ๊อก ได้ช่วยกันรักษากิจการโรงเรียนไว้ด้วยตนเอง
เมื่อเข้าสู่ยุคการพัฒนา ภายใต้การดูแลของมูลนิธิแห่งสภาคริสตจักรในประเทศไทย โรงเรียนได้รับการยกระดับอาคารสถานที่อย่างต่อเนื่อง ได้แก่:
พ.ศ. 2513: ได้รับทุน Fifty Million Fund ก่อสร้างอาคาร 1 (คอนกรีต 3 ชั้น)
พ.ศ. 2538: เปิดใช้ "อาคารรวมน้ำใจ 95 ปี" (ทดแทนอาคารไม้ที่ถูกไฟไหม้)
พ.ศ. 2543: เปิดใช้ "อาคารเรียนอนุบาล 100 ปี"
พ.ศ. 2548: เปิดใช้ "อาคาร 106 ปี" และ "หอประชุมสัจธรรม"
พัฒนาการในยุคปัจจุบันและก้าวสู่อนาคต (พ.ศ. 2559 - 2569)
ในทศวรรษล่าสุด โรงเรียนผดุงราษฎร์ได้มีการปรับโครงสร้างการบริหารและเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงหลายประการ เพื่อมุ่งสู่ความเป็นเลิศทางวิชาการและการบริการชุมชน:
พ.ศ. 2559 (การปรับเปลี่ยนคณะผู้บริหาร): มูลนิธิแห่งสภาคริสตจักรในประเทศไทย ได้มีมติแต่งตั้ง นายธีรชัย ธุวนิมิตกุล ขึ้นเป็นผู้อำนวยการโรงเรียน และแต่งตั้งให้ นายปริญญา ตาวินโน ดำรงตำแหน่งผู้จัดการโรงเรียน เพื่อร่วมกันขับเคลื่อนวิสัยทัศน์ของสถาบัน
พ.ศ. 2563 (ก่อสร้างอาคารเอนกประสงค์ คุณแม่ประดับ โกมุท): คุณแม่ประดับ โกมุท (ดร.ดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์) เจ้าของตลาดบางขุนศรี ซึ่งเป็นศิษย์เก่าที่น่าภาคภูมิใจของสถาบัน (อดีตนักเรียนโรงเรียนผดุงนารี) ได้บริจาคเงินจำนวน 3 ล้านบาท ให้กับโรงเรียนผดุงราษฎร์ เพื่อดำเนินการสร้างอาคารอเนกประสงค์สนามกีฬา ซึ่งต่อมาได้รับการตั้งชื่อว่า "อาคารเอนกประสงค์ คุณแม่ประดับ โกมุท" เพื่อใช้รองรับการจัดกิจกรรมสำคัญต่างๆ ของโรงเรียนและชุมชน
พ.ศ. 2564 (วิกฤตการณ์โควิด-19): ท่ามกลางการแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 โรงเรียนผดุงราษฎร์ภายใต้การนำของ นายปริญญา ตาวินโน ได้กำหนดมาตรการด้านสาธารณสุขอย่างเข้มงวด โดยมีการปรับรูปแบบการเรียนการสอนผสมผสานระหว่าง Online และ Onsite รวมถึงการจัดโต๊ะเรียนเว้นระยะห่าง เพื่อความปลอดภัยสูงสุดของนักเรียนและบุคลากร
พ.ศ. 2566 (รำลึก 120 ปี ผู้ก่อตั้ง): โรงเรียนได้จัดพิธีนมัสการเพื่อรำลึก 120 ปี การจากไปของ ศาสนาจารย์บุญต๋วน บุญอิต ผู้เป็น "เมล็ดพันธุ์แห่งความเชื่อ" และผู้ก่อตั้งโรงเรียน โดยมีผู้บริหารจากสภาคริสตจักรในประเทศไทยและหน่วยงานทางการศึกษาเข้าร่วมอย่างคับคั่ง
พ.ศ. 2567 (เฉลิมฉลองครบรอบ 125 ปี): โรงเรียนได้จัดงานเฉลิมฉลองวาระครบรอบ 125 ปี อย่างยิ่งใหญ่ตลอดทั้งปี โดยมีกิจกรรมสำคัญ เช่น งาน "คืนสู่เหย้า 125 ปี ผดุงราษฎร์ ก้าวไป ด้วยพระพร 2024" เมื่อวันที่ 20 มกราคม พ.ศ. 2567 ซึ่งจัดขึ้น ณ อาคารเอนกประสงค์ คุณแม่ประดับ โกมุท โดยงานนี้ได้รับการตอบรับจากศิษย์เก่าทุกรุ่น รวมถึงคุณแม่ประดับ โกมุท ที่ได้ให้เกียรติมาร่วมงานด้วยตนเอง นอกจากนี้ในวันที่ 3 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2567 ยังได้ร่วมกับเทศบาลนครพิษณุโลก จัดกิจกรรม "เดิน วิ่ง ฉลอง 125 ปี ผดุงราษฎร์ ก้าวไปด้วยพระพร 2024" เพื่อสร้างความสัมพันธ์อันดีและส่งเสริมสุขภาพให้กับนักเรียน ผู้ปกครอง และชาวจังหวัดพิษณุโลก
พ.ศ. 2568 - 2569 (โครงการพัฒนาอาคารเรียนแห่งใหม่): เพื่อรองรับจำนวนนักเรียนและเพิ่มความปลอดภัย มูลนิธิแห่งสภาคริสตจักรในประเทศไทยและโรงเรียนผดุงราษฎร์ ได้ประสานงานกับกรมธนารักษ์ในการขออนุญาตปลูกสร้างอาคารยกกรรมสิทธิ์ให้กระทรวงการคลัง โครงการนี้คือการรื้อถอนอาคารเรียน ค.ส.ล. 3 ชั้นหลังเดิมที่ทรุดโทรม และทำการปลูกสร้าง "อาคารเรียน ค.ส.ล. 4 ชั้น" หลังใหม่ขึ้นทดแทนบนที่ราชพัสดุ (แปลง พล.447) โดยมีระยะเวลาดำเนินการก่อสร้างตั้งแต่เดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2568 ถึงเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2569
สถานะในปัจจุบัน (พ.ศ. 2569):
ปัจจุบัน โรงเรียนผดุงราษฎร์เป็นสถาบันการศึกษาเอกชนขนาดใหญ่พิเศษ ที่จัดการเรียนการสอนแบบผสมผสานทักษะศตวรรษที่ 21 (เช่น Project Approach สำหรับเด็กปฐมวัย) มีนักเรียนในการดูแลรวมกว่า 1,815 คน และมีบุคลากรครู 128 คน บริหารงานโดยมี ศาสนาจารย์ ดร.เสมอใจ ศรีมาลา เป็นประธานกรรมการบริหาร และมี นายปริญญา ตาวินโน ทำหน้าที่ควบทั้งตำแหน่งผู้จัดการและผู้อำนวยการโรงเรียน มุ่งมั่นเป็นสถาบันที่มอบการศึกษาเปี่ยมคุณภาพ ควบคู่คุณธรรม จริยธรรมตามหลักคริสต์ศาสนาให้กับชาวพิษณุโลกสืบไป
